Filmstad Den Haag tijdens de bezetting
Presentatie door Egbert Barten (oprichter en directeur van het Geoffrey Donaldson Film Instituut) over film in Den Haag tijdens de bezettingsjaren waarbij hij diverse korte films (ook op 35mm!) inleidt. De films zijn afkomstig uit de collecties van EYE, Beeld en Geluid en het Geoffrey Donaldson Film Instituut.
Als Den Haag ooit Filmstad nummer één van Nederland is geweest, dan was dat tijdens de Tweede Wereldoorlog. Met de filmfabriek Haghefilm aan de Waldorpstraat, Ufa Filmstadt in het geannexeerde Filmstad, de journaalfabriek van Profilti aan de Boslaan, het ondertitelingsbedrijf Ideaal, filmdistributeurs als Odeon en Haagse filmmakers als Jan Teunissen, Egbert van Putten en Rudi Hornecker gonst het van de filmactiviteiten in het Haagse. Opmerkelijk is dat veel van de makers voor de oorlog in avant-gardekringen actief waren. Zij versluieren het politieke aspect van hun propagandafilms vaak achter een artistiek voorkomen.
Over het programma - Pierement
Vertoond worden:
Pierement Regie: Jan Teunissen, 1931, 10 min
Deze experimentele film toont een uitgestorven Amsterdamse gracht die direct tot leven komt zodra er een draaiorgel (een pierement) door de straat trekt. Buurtbewoners stromen naar buiten en beginnen te dansen op de muziek. De film staat in de Nederlandse filmgeschiedenis bekend als een van de allereerste (korte) geluidsfilms van eigen bodem.
Ook zijn experimentele kortfilm Sjabbos (1932) was een van de allereerste Nederlandse films met geluid. De combinatie van zwart-witbeelden met synchroon omgevingsgeluid en gezang zorgde ervoor dat de film destijds door critici met gejuich werd ontvangen en werd geprezen als een cinematografisch juweeltje.
Achteraf kreeg de film een uiterst wrange bijsmaak door de latere keuzes van de filmmaker. Jan Teunissen sloot zich in 1940 aan bij de NSB en groeide tijdens de bezetting uit tot de absolute ‘filmtsaar’ van nazi-Nederland. Tijdgenoten en historici merkten op dat Teunissen de film Sjabbos in de jaren 30 vooral als een commercieel en artistiek toegangsbewijs gebruikte om binnen te dringen in de destijds invloedrijke Joodse filmwereld.
Over het programma - Scherven brengen geluk
Scherven brengen geluk Regie: Egbert van Putten, 1941, 10 min, 35mm
De film was bedoeld als bioscooppropaganda en werd destijds verplicht vertoond in het voorprogramma van de Nederlandse bioscopen. De film probeerde het publiek een (ogenschijnlijk onschuldig) kijkje achter de schermen te geven bij de genazificeerde radio-omroep. De film bracht specifiek in beeld hoe een hoorspel tot stand kwam.
Regisseur Egbert van Putten (1899–1996) was tevens oprichter en directeur van het dubieuze filmbedrijf Nederland Film. In de jaren dertig verbleef hij veelvuldig in Berlijn en drong hij diep door tot de Duitse (nazistische) filmwereld. Tijdens de bezetting maakte hij carrière binnen de gecensureerde Nederlandse film- en omroepsector. Van Putten is in de filmgeschiedenis vooral bekend (en berucht) als de regisseur van de antisemitische animatiefilm Van den vos Reynaerde (1943).
Over het programma - Achter de schermen van een warenhuis
Achter de schermen van een warenhuis Regie: Rudi Hornecker, 1942, 12 min
De film, die ook bekendstaat onder de alternatieve titel Alles voor het kind, werpt een blik op het reilen en zeilen binnen Magazijn De Bijenkorf in Den Haag. Er is in de documentaire specifiek aandacht voor het werk van een modern grootwarenhuis in die tijd. De film werd in de beginjaren van de bezetting opgenomen. Destijds stond De Bijenkorf onder druk en werd het warenhuis uiteindelijk onder Duits bewind (Verwaltung) gesteld
De filmmaker: Rudi Hornecker (1900–1961) was een Nederlandse regisseur en editor. Later in de Tweede Wereldoorlog raakte hij bekend (en omstreden) door zijn werk voor Duitse filmafdelingen en zijn indrukwekkende, illegale beelden van de Haagse Hongerwinter in de documentaire Honger!
Over het programma - De jeugdstorm zingt
De jeugdstorm zingt Regie: Bob Kommer, 1943, 10 min
Nog een Nederlandse propagandafilm uit 1943 over de Nationale Jeugdstorm, de jeugdbeweging van de NSB.
Bob Kommer regisseerde en schreef tijdens de Tweede Wereldoorlog verschillende propagandafilms voor de NSB. Kommer bouwde na de Tweede Wereldoorlog een succesvolle loopbaan op als pionier en nestor van de Nederlandse audiovisuele industrie door zich na de bevrijding volledig op de technologische vernieuwing van beeld en geluid te stortten. Direct na de oorlog vestigde Kommer zich in eerste instantie als portretfotograaf. In 1952 richtte hij in Den Haag zijn eigen filmbedrijf op, de Bob Kommer Studio. De studio specialiseerde zich in opdrachtfilms en blonk uit in een destijds revolutionaire techniek: synchroongeluid. Hilversumse omroepen en actualiteitenrubrieken maakten intensief gebruik van zijn expertise.
Over het programma - Een gulden voor een pet
Een gulden voor een pet Regie: Jan Teunissen, 1943, 05 min, 35mm
Korte propagandafilm waarin de heer des huizes een piano ontvangt, waarin zich clandestien vlees zou bevinden. Zijn (NSB-)zoon wordt beziggehouden met het tellen van petten van voorbijgangers. De piano bevat echter bakstenen en een paardenpoot, terwijl de zoon zijn beloning (1 gulden voor elke pet) fors kan incasseren als een afdeling W.A. voorbij marcheert. Doel van de film was de geallieerden, en hen die geloofden in een spoedige bevrijding, in diskrediet te brengen.
Over het programma - Honger!
Honger! Regie: Rudi Hornecker, 1945, 14 min.
In de verschrikkelijke hongerwinter van 1944-1945 verzamelen mensen in het nog niet bevrijdde westen van het land op alle mogelijke plekken hout: bomen in de straat, tuinhekjes, het houtwerk van oude woningen. Brandstof en voedsel zijn uiterst schaars geworden waardoor veel mensen uitsluitend van rantsoenen uit de gaarkeuken leven.
Hoewel de film na de oorlog vaak werd gepresenteerd als een ‘clandestiene’ verzetsfilm, ligt de werkelijkheid genuanceerder. Hornecker woonde al sinds 1926 in Nederland en werkte tijdens de bezetting voor de nationaalsocialistisch georiënteerde maatschappij Nederland Film in Den Haag. Omdat hij officieel in dienst was van een door de Duitsers goedgekeurde instantie, had hij — in tegenstelling tot Nederlandse amateurs — toegang tot de schaarse professionele 35mm-filmrollen en mocht hij zich op straat begeven. Hij besloot deze positie te gebruiken om de schrijnende situatie in de grote steden vast te leggen. Door het succes en de impact van de documentaire na de oorlog wist Hornecker, ondanks zijn oorlogsbetrekkingen met de Duitse filmindustrie, een succesvolle naoorlogse carrière op te bouwen binnen de bekende Hollandse School van documentairemakers.
Praktisch
De presentatie vindt plaats bij Filmhuis Den Haag op 2 mei 2027. Aanvang: 14.30 uur. Einde: 16.30 uur. Ticketverkoop en reserveren via het reserveringssysteem van Filmhuis Den Haag.
Over de spreker
Egbert Barten (1960) is filmonderzoeker en oprichter en directeur van het Geoffrey Donaldson Film Instituut (GDI) in Noord-Scharwoude. Hij werkte bij het stadsarchief van Amsterdam en bij het Nederlands Filmmuseum. Hij schreef allerlei publicaties over de Europese filmgeschiedenis tussen de jaren 1930 en 1960, werkte mee aan documentaires en is gespecialiseerd in de filmgeschiedenis ten tijde van de Duitse bezetting.
